H μετα – εποχή κι εμείς…

του Χρήστου Γκιάτα

Μετά βεβαιότητας, η λέξη «meta», ελληνικής προέλευσης, αποτελεί την εμπορική επωνυμία ενός κόσμου, αγέννητου που κυοφορείται. Αναμηρυκάζεται στους ακαδημαϊκούς κύκλους, τις δημοσιογραφικές στήλες, την καθημερινή γλώσσα πλαισιώνοντας κάθε σκουριασμένο και σκονισμένο γνώρισμα της παλαιάς ανθρώπινης οργάνωσης. Μετα-νεωτερικότητα, μετα-δημοκρατία, μετα-καπιταλισμός… meta-verse. Ξαφνικά, άπαντες γίναμε μελλοντολόγοι, αρκετά ανυπόμονοι ομολογώ, και σαν άλλοι κονκισταδόρες, επιβιβαζόμαστε στη καραβέλα έχοντας το «meta» ως πορτολάνο που θα χαρτογραφήσει την ωκεάνια πορεία μας. Μας εξάπτει η γοητεία της ανακάλυψης, επιζητούμε διακαώς την κατάκτηση της αδέσποτης ουτοπίας, αδιαφορώντας επιδεικτικά για το τι θα συναντήσουμε. Και παρότι κραδαίνουμε με φουσκωμένη υπερηφάνεια ότι, η κοσμογονία ομιλεί ελληνικά, το μήνυμα της το προσπερνάμε περιφρονητικά, σαν ξιπασμένος σωρός άμυαλων εξερευνητών.

Αλήθεια ξέρουμε τι έρχεται; Γνωρίζουμε αν αυτός που υποδεχόμαστε “meta”  βαΐων και κλάδων είναι ο Χριστός ή ο Αντίχριστος. Προς το παρόν, δεν μπορούμε να διακρίνουμε τη φυσιογνωμία του, καθώς μας έχει θαμπώσει η φανταχτερή και υπερφίαλη είσοδος. Στάση που μας προβληματίζει, γιατί ο Θεάνθρωπος εισήλθε ταπεινός, σεμνός. Ανεξαρτήτως εικασίας, με το γοργό ή βραδύ του βήμα, κάποια στιγμή, θα αποκαλυφθεί η αληθινή του θωριά. Και τότε, θα χειροκροτούμε μακάριοι ή μακάβρια θα σιγήσουμε; Άγνωστο. Η εφετζίδικη ‘‘κονκάρδα’’ εκτός του ότι μεταφράζει στη lingua franga την ελληνική βούλα, μας προειδοποιεί, δίχως να μας ειδοποιεί. Πέραν λοιπόν του υπερήφανου αναστήματος, γλώσσα μας γαρ, τι επιφυλάσσει ένα τόσο ευφάνταστα θολό και γόνιμα γριφώδες πρόθεμα, όπως το «μετα»;

Η απάντηση διόλου απλοϊκή’ ούτε εύκολη. Κατ’ εννοιολογική προσέγγιση, το ‘‘μετα’’ μαρτυρεί την έλευση του μέλλοντος, δηλαδή μιας κατάστασης χρονικά μεταγενέστερης του παρόντος. Ως προς τούτο ισοδυναμεί με την εξέλιξη, τη φυγή προς τα εμπρός. Θαυμάσια, η ανθρωπότητα προχωρεί και ανοίγει τα ιστία της με πυξίδα το αύριο. Προλογίζει ένα θετικό έργο, σηματοδοτώντας την εγκατάλειψη της στάσιμης ασφάλειας και της ασφαλούς στασιμότητας. Συμπυκνώνει την ιδιότητα του χρόνου, ό οποίος ως ιστορική δύναμη, πανδάματωρ και αήττητος, ταυτίζεται με τη μεταβολή, την αναδιάταξη της δεδομένης πραγματικότητας. Υπονοεί μια σαρωτική υπέρβαση, κατά πως εκλαμβάνεται, του ανθρώπινου επιστητού. Εντούτοις, το αισιόδοξο αυτό συμπέρασμα, ευσεβές και ονειροπόλο, έχει φιλοσοφική αναγκαιότητα και επαρκή παρελθοντική τεκμηρίωση;

Όταν προφέρουμε το νεολογισμό «μετά-δημοκρατία» τραγουδάμε το κύκνειο άσμα της Δημοκρατίας. Όταν φωνάζουμε «μετά-άνθρωπος» θανατώνουμε τον Άνθρωπο. Όταν κτίζουμε τη «μετα-νεωτερικότητα» γκρεμίζουμε την απολιθωμένη Νεωτερικότητα και το αξιακό της  περίγραμμα. Όταν ανοίγουμε το «meta-verse», το εικονικό σύμπαν, κλείνουμε το «verse», το πραγματικό σύμπαν. «Διαλύστε! Διαλύστε δημιουργικά το χθες. Πρέπει να ετοιμάσουμε-χθες-το δρόμο του αύριο!» θα διαδήλωνε παθιασμένα ένας σύγχρονος «Ιακωβίνος», αφού πάνω στο «τιμόνι» του οδοστρωτήρα θα ρήμαζε «σαδιστικά» τα εύθρυπτα κτήρια του «σήμερα». Και σαν άλλος «πρωτομάστορας» θα κόμπαζε στα διασκορπισμένα ερείπια. Τι θα ζητωκραύγαζε όμως ποδοπατώντας τη σκόνη, το προοδόπληκτο μίσος ή μήπως τη ζηλωτική βοήθεια του; Τί θα ήταν λάτρης ή διώκτης του μέλλοντος;

«Έλεος!! Τι λέτε ανάθεμα σας. Κοροϊδεύετε, εσείς και τα λογοπαίγνια σας, τη δίψα για το καινούργιο, το νεότευκτο. Είστε πολύ αντιδραστικός.» θα με αφόριζε κάποιος φουτουριστής. «Πόθεν, μια λέξη, τύπου “meta” δύναται να φυλακίσει το ευοίωνο, παλινωδώντας στο δυσοίωνο;» θα συνέχιζε. Γίνεται όταν οι νυν «οιωνοσκόποι» είναι είτε ανιστόρητοι, είτε στρατευμένοι μάντεις. Αμφότεροι, ευεπίφοροι στις κακές προβλέψεις. Η πλειονότητα της σύγχρονης διανόησης, της δημοσιογραφίας, των αναλυτών δοξάζουν το “meta” αποσιωπώντας επιμελώς το «ζοφερό» σενάριο. Ομηρικά, ένας τέτοιος ‘‘τυφλός’’ μάντης, θα προέτρεπε τον Έκτορα να πολεμήσει τον Αχιλλέα, διαβεβαιώνοντας τον ότι θα δαφνοστεφανώθει με την περικεφαλαία του νεκρού μυρμιδώνα.

Ιστορικά το ‘‘μέτα’’ είναι ιδιαίτερα διφορούμενο, αμφίσημο. Συνιστά αναμφίβολα εξέλιξη αλλά τι είδους; Προοδευτική ή οπισθοδρομική; Μπορεί η πρωτογενής εντύπωση να πρεσβεύει, την έγερση μιας επαναστατικής σημαίας, με συμβολισμούς, διθυραμβικούς, αλλά το χρώμα της παραπλανά. Βαρύτητα παίζει επίσης η ταυτότητα του σημαιοφόρου. Ας ανακαλέσουμε, στιγμιαία, τη περιοδολόγηση του παρελθόντος. Τις ονομασίες των εποχών και των δημιουργών τους, με εφαλτήριο την ευρωπαϊκή ιστοριογραφία. Η μετά-ρωμαϊκή περίοδος στη Δύση, εγκαινιάστηκε μέσω του βαρβαρικού ξίφους των απολίτιστων μεταναστευτικών φύλων. Πραγματοποιώντας ένα χρονικό άλμα, η μετα-φεουδαρχική σφαίρα, επωάστηκε στη πένα των ‘‘Διαφωτιστών’’ και εφαρμόστηκε από την εύρωστη εθνική αστική τάξη, ομού με τα ευρύτερα λαϊκά στρώματα.

Δύο αιματοβαμμένες πτώσεις, με αντίθετη έκβαση. Η μια της Ρώμης το 476 μ.Χ συστήνει τον αιώνα «του σκότους», ενώ η δεύτερη της Βαστίλης το 1789 μ.Χ. αναγγέλλει τον αιώνα «των φώτων». Θαρρώ πως η αναλογία διασαφηνίζει, το «μέτα» βάφτισε αντιστοίχως, τον Μεσαίωνα και τη Νεωτερικότητα. Εν ολίγοις, μια αναδίπλωση και μια εκδίπλωση. Άρα πως προεξοφλούν ότι η τωρινή μέτα-εποχή θα είναι ειδυλλιακή; Μάλλον το είδαν στο «φλιτζάνι».

Πλην όμως, ποιος είναι ο “ανάδοχος”, ο εφευρέτης του σημερινού “meta”. Θα τον υπογραμμίσω ανώνυμα και απρόσωπα. Ο «ζάμπλουτος» πρόεδρος ενός κολοσσού της πληροφορικής και της ψηφιακής τεχνολογίας, πλανητικής εμβέλειας. Υπονοεί κάτι, η εν λόγω πληροφορία, απείρως πολλά, αλλά επι του παρόντος ας αρκεστούμε στο ότι προλειαίνει την κοινή γνώμη, για το δικό του όραμα περί μέλλοντος. Μας σχεδιάζει το «παράδεισο» μιας συγκεκριμένης κάστας-ανθρώπων. Θεμιτό είναι άλλωστε.

Διερωτώμαι, σχεδόν με παιδική μωροπιστία, μήπως το «πλασάρισμα» χειραγωγεί το μέλλον; Κατευθύνει σε μια ιδιωφέλεια, σε μια επιδίωξη; Ρητορικό ασφαλώς το ερώτημα. Ας μην διασκεδάζουμε στα πολύχρωμα «κομφετί», σαν «σεληνιασμένα» νήπια. Το ‘‘μέτα’’ μεταμφιέζει, ξεγελά, δημιουργεί «ασάφεια», αποκρύπτει την αλήθεια. Ο γράφων δεν μάχεται την εξέλιξη. Ούτε προσπαθεί να την τορπιλίσει. Αντιθέτως, μια έκκληση απευθύνει, για κριτική σκέψη και προσοχή. Να σαλπάρουμε για τη Νήσο Ουτοπία, αλλά εξοπλισμένοι με τον «αστρολάβο» του σκεπτικισμού, όχι με δοτούς «πορτολάνους». Επειδή ο νέος κόσμος, ενδέχεται να μην είναι τόσο «ορφανός» όσο παρουσιάζεται, και τελικώς να καταντήσουμε αιχμάλωτοι «άποικοι».

Ο Χρήστος Γκιάτας είναι Πολιτικός Επιστήμων ΕΚΠΑ με μεταπτυχιακό Γεωπολιτικής από το ΕΚΠΑ

Read Previous

Αυτά είναι τα όντως σημαντικά σημεία της ομιλίας Καραμανλή

Read Next

Πάσχει η σημερινή κοινωνία;