Μια προσπάθεια προσδιορισμού, τού “τι είναι μεταρρύθμιση”

των Αντώνη Ζαΐρη – Γιώργου Σταμάτη

«Αν θέλουμε όλα να αλλάξουν, τότε πρέπει όλα να μένουν ίδια»

Τζουζέππε  Τομάζι ντι Λαμπεντούζα, Ο Γατόπαρδος 

Περί μεταρρύθμισης

Τι θέλει να πει ο Λαμπεντούζα με αυτήν την περίφημη φράση του από το βιβλίο «Ο Γατόπαρδος»; Ο φιλόδοξος ανιψιός συμβουλεύει τον αριστοκράτη θείο του, ότι αν θέλει να διατηρήσει όλη την ισχύ και τον πλούτο του, θα πρέπει να συνταχθεί με τις νέες επαναστατικές, μεταρρυθμιστικές τάσεις που ευαγγελίζονται έναν νέο κόσμο, απαλλαγμένο από τη δεσποτεία της αριστοκρατικής τάξης…

Διατρέχοντας τη Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία, παρατηρούμε μεταρρυθμίσεις που έγιναν και κατάφεραν να «εγκατασταθούν», θεωρητικά τουλάχιστον, μεταρρυθμίσεις που κατέρρευσαν εν τη γενέσει τους και μεταρρυθμίσεις που «μεταρρυθμίστηκαν», χάνοντας την ουσία τους.

Ας δούμε όμως την πορεία που ακολουθούν πολύ συχνά οι μεταρρυθμίσεις στη χώρα μας, πώς ξεκινούν και πώς πολύ συχνά καταλήγουν, αλλά και την ιστορική διαδρομή των μεταρρυθμίσεων που οδήγησαν στο νεωτερικό κόσμο.

Ρύθμιση: Τακτοποίηση κάποιου πράγματος, ώστε να λειτουργεί σωστά και εύρυθμα.

Μεταρρύθμιση: Σύνολο Σημαντικών Αλλαγών σε έναν τομέα, που αποσκοπούν στη λύση προβλημάτων, στην εύρυθμη λειτουργία ή και την προσαρμογή σε νέα δεδομένα.

Αλλαγή Υποδείγματος: Αλλαγή δομικού τρόπου σκέψης, δουλειάς και λειτουργίας συστήματος, αλλαγή νοοτροπίας.

Υπερρύθμιση: Υπερβολικός αριθμός ρυθμίσεων, που οδηγεί σε αδρανοποίηση ή αναποτελεσματικότητα των ρυθμίσεων.

Απορρύθμιση: Αποδιοργάνωση, κάνω κάτι να δυσλειτουργεί, κατάργηση ρυθμίσεων.

Α. Από το Διαφωτισμό στη Μετανεωτερική Εποχή

Η Θρησκευτική Μεταρρύθμιση του 16ου αιώνα δανείζει το όνομά της σε όλων των κατηγοριών τις μεταρρυθμίσεις (κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές κλπ.), καθώς αρχίζει να δημιουργεί τα νεότερα ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΑ.

Έκτοτε, αρχίζει να δημιουργείται μία αντίληψη, σύμφωνα με την οποία η κοινωνία δεν είναι στατική και λειτουργεί μέσα από την κινητικότητα των μελών της και όχι μόνο από τις ως τότε συλλογικές συσσωματώσεις (Εκκλησία – φεουδαρχία), που οδηγεί στον ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟ.

Η διεκδίκηση της αυτονομίας του ατόμου (δικαιώματα και ελευθερίες) οδηγεί σε μεταρρυθμίσεις που ταυτίζονται (κυριολεκτικά και περιφραστικά) με ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ.

Αναδεικνύεται ο οικονομικός στοχασμός (η κοινωνία αναπτύσσεται όχι μόνο για επιβίωση, αλλά και για βελτίωση της ζωής), που συμπίπτει με τη Βιομηχανική Επανάσταση και τη δημιουργία μιας νέας τάξης, της Εργατικής τάξης.

Η νεωτερική περίοδος συνδέεται με την ανάδυση του Έθνους-Κράτους και την ανάπτυξη της καπιταλιστικής κοινωνίας. Συνδέεται με τη Βιομηχανική Επανάσταση, την ανάπτυξη της επιστήμης, των αστικών κέντρων, των πολυεθνικών επιχειρήσεων και την παγκοσμιοποίηση, που συνοδεύονται από σημαντικές διακυμάνσεις στην παγκόσμια οικονομία.

Ταυτίζεται με τον ορθό λόγο και την αναζήτηση της προόδου μέσω των επιστημών και των τεχνών, με την προσδοκία της ηθικής προόδου και της δικαιοσύνης. Δυστυχώς, συχνά η ταύτιση της εγκυρότητας του ορθού λόγου συνέπεσε με τις επιλογές της εκάστοτε εξουσίας, που αποτυπώθηκε σε ποικίλα πεδία, με τη δημιουργία των  καταστροφικών και «-ισμών» ολοκληρωτικού τύπου, που στιγμάτισαν τον 20ο αιώνα με εκατόμβες νεκρών και όχι μόνον…

Η ανάδυση νέων θεωριών (Κβαντομηχανική, Θεωρία του Χάους κλπ.), η λογική μιας άναρχης αγοράς, σε συνδυασμό με την ανασφάλεια που προκαλεί το νέο τοπίο της εργασίας, αλλά και μεγάλες οικολογικές καταστροφές, συνετέλεσαν στην εν μέρει αποκαθήλωση της βεβαιότητας για τον ορθό λόγο.

Εδώ τοποθετείται το ορόσημο για την λεγόμενη «μετανεωτερικότητα», που συνδέεται με τον περιορισμό της εθνικής κυριαρχίας, την παγκοσμιοποίηση της κουλτούρας, τους νέους τρόπους συσσώρευσης κεφαλαίων και ιδιαίτερα την έκρηξη της τεχνολογίας και της διάδοσης της πληροφορίας.

Β. Τα ιστορικά βήματα των Μεταρρυθμίσεων από την εποχή του Διαφωτισμού

Θρησκευτική Μεταρρύθμιση

Νέο Υπόδειγμα (αυτονομία του ατόμου)

Διαφωτισμός

Νεωτερική Εποχή (Έθνος-Κράτος, Καπιταλισμός, Βιομηχανική Επανάσταση, Ανάδυση Εργατικής Τάξης, Έκρηξη Επιστήμης και Τεχνών, Κυριαρχία Ορθού Λόγου, Προσδοκία Ηθικής Προόδου και Δικαιοσύνης, Παγκοσμιοποίηση)

Απορρύθμιση Νεωτερικής Εποχής (Ολοκληρωτικοί «-ισμοί», Νέο Τοπίο Αγοράς και Εργασίας, Οικολογικές Καταστροφές, Αποκαθήλωση ορθού λόγου)

Μετα- Νεωτερική Εποχή (Περιορισμός Εθνικής Κυριαρχίας, Παγκοσμιοποίηση Κουλτούρας, Νέοι τρόπου συσσώρευσης κεφαλαίων, Έκρηξη τεχνολογίας και διάδοσης πληροφορίας)

Και εδώ τίθεται το ερώτημα: Έχει δίκιο ο Dani Rodrik όταν γράφει: «Το Τρίλλημα της Νέας Οικονομίας: Αν θέλουμε να προωθήσουμε την παγκοσμιοποίηση, είναι αδύνατον να προωθήσουμε ταυτόχρονα τη δημοκρατία, την εθνική κυριαρχία και την οικονομική ανάπτυξη, μέσω παγκοσμιοποίησης. Θα πρέπει να διαλέξουμε δύο από τα τρία», στο βιβλίο του «Το Παράδοξο της Παγκοσμιοποίησης. Η Δημοκρατία και το Μέλλον της Παγκόσμιας Οικονομίας»;

Γ. Η Ελληνική περίπτωση

«Οι κοινές πεποιθήσεις ενδέχεται να ορθώσουν νοητικούς φράχτες προς την πρόοδο, γιατί οι άνθρωποι έχουν την τάση να συνεχίσουν να πιστεύουν αυτό που ανέκαθεν πίστευαν, γι’ αυτό η αλλαγή έρχεται αποσπασματικά και ακανόνιστα».

Leonard Mlodinov

Φυσικός

Η σύγχρονη Ελλάδα προχωρεί (ανοδικά), μέσα από:

«Καταστροφές και Θριάμβους» (εθνικούς, στρατιωτικούς, πολιτικούς, κοινωνικούς), σύμφωνα με τον Σ. Καλύβα.

Πολιτικές Τάσεις

19ος αιώνας: Μεγάλη Ιδέα vs Εσωτερικό χώρας

Δύο εμφύλιοι

20ος αιώνας: Εκσυγχρονισμός vs Αδράνεια

Δύο εμφύλιοι

Αίσθημα Υπεροχής vs Αίσθημα Αυτό-υποτίμησης

Ικανότητα μετατροπής ήττας και καταστροφής, σε δύναμη αναγέννησης

Το ελληνικό οικοδόμημα έχει οικοδομηθεί με μια «νεωτερική» αρχιτεκτονική:

Σταθερός προσανατολισμός προς τη Δύση

Θεσμοί Νεωτερικοί (αν και με όχι και τόσο «νεωτερική» συμμόρφωση…)

Ελίτ δυτικότροπη και μορφωμένη (που τις κρίσιμες στιγμές οδηγούσε τις εξελίξεις σε ενδεδειγμένες προσεγγίσεις). Δεν είναι τυχαίο ότι οι θεωρούμενοι ως εκσυγχρονιστές ηγέτες, σηματοδοτούν νεωτερικές προσεγγίσεις.

Πόσο νεωτερική όμως είναι η Ελλάδα και ποια είναι η τύχη των μεταρρυθμίσεων με νεωτερικό χαρακτήρα σ’ αυτά τα 200 χρόνια της Σύγχρονης Ελλάδας; Για να το δούμε αυτό, θα πρέπει πρώτα να εξετάσουμε τα χαρακτηριστικά της ελληνικής κοινωνίας.

Δ. Τα χαρακτηριστικά της Ελληνικής κοινωνίας

«Η ανάπτυξη και η ευημερία ενός Έθνους, είναι υπόθεση συλλογικής ευφυΐας. Όσο μεγαλύτερη η συλλογική ευφυΐα, τόσο πιο αναπτυγμένο και το Έθνος. Η συλλογική ευφυΐα έχει δύο προϋποθέσεις:

1.-      Να αντιλαμβάνεται η Κοινωνία την πραγματικότητα, δηλαδή το πρόβλημα όπως είναι και όχι όπως θα ήθελε να είναι!

2.-      Να αντιμετωπίζει και όχι να αδιαφορεί ή να αναβάλει τα φαινόμενα που θεωρούνται δυσάρεστα»

Δ. και Χ. Ιωάννου

(«Το Επιπλέον Ναυάγιο»)

Δυνάμεις και Περιορισμοί:

Δυνάμεις:

Η ευελιξία και προσαρμοστικότητα

Το ταμπεραμέντο

Η φροντίδα (το «νοιάξιμο» – το αντίθετο της αδιαφορίας)

Η εφευρετικότητα και η περιέργεια

Η δύναμη της παράδοσης

Η σχέση με την οικογένεια

Η θετική διάσταση του ναρκισσισμού (το φιλότιμο)

Η (ανεξήγητη) υπέρβαση (που συνοδεύεται συνήθως από μακρά περίοδο χαλάρωσης)

         Περιορισμοί:

Πόλωση

Το ατοµικό προηγείται του συλλογικού

Η χαλαρή σχέση με το όριο

Η δυσχέρεια ανάληψης ευθύνης

Η κυριαρχία του συναισθηµατισµού επί της λογικής

Ο παρορµητισµός

Η  δυσχέρεια διαλόγου και η μισαλλοδοξία

Η έλλειψη εμπιστοσύνης

Απόψεις που συγκλίνουν:

Επιστήμονες, αναλυτές, διανοούμενοι και συγγραφείς από όλο σχεδόν το ιδεολογικό φάσμα, δείχνουν να συγκλίνουν στις απόψεις τους.

Το ασάλευτο παρόν. (Ράμφος)

Φυλακισμένοι στην αδράνεια. Βουλιάζοντας στο παρόν. Χωρίς δυναμική σχέση µε το παρελθόν και το μέλλον.

Η θέση της Ελλάδας στον Νότο. (Καραποστόλης)

Παρατηρούμε στον Βορρά λαούς, κοινωνίες οργανωμένες, ορθολογικές, πειθαρχικές, όπου η εργασία είναι καθήκον και αποτέλεσμα.

Αντίθετα, παρατηρούμε στον Νότο λαούς, κοινωνίες παρορμητικές, συναισθηματικές, με φαντασία, αλλά όχι πειθαρχία. Εδώ η εργασία είναι διαδικασία, σύμφωνα με τους ρυθμούς της ζωής.

Η ατελής αστική ανάπτυξη.  (Κονδύλης)

Η αδυναμία αυτοτελούς αστικού στοιχείου, αιτία μιας διαρκούς παρακμής.

Η έλλειψη της νεωτερικότητας στη σύγχρονη Ελλάδα. (Αξελός)

Κοπιάζουμε, αλλά δεν παράγουμε έργο. Αγωνιζόμαστε για τη γνώση, αλλά µας λείπει η τεχνική.

Σε διαρκή αναζήτηση ταυτότητας. (Τσουκαλάς)

Μήπως τελικά το θέμα είναι υπαρξιακό; Μήπως αναζητούμε την «ταυτότητά» μας; Το κυρίαρχο διαχρονικό ερώτημα πάντα ήταν: είμαστε Δύση ή Ανατολή;

Είμαστε Μεσανατολίτες, Βαλκάνιοι και Ευρωπαίοι, χωρίς να είμαστε όμως Δυτικοί. Εντούτοις, η συγγένειά μας με την Ανατολή δεν είναι δομική, αλλά λειτουργική: καθημερινές συνήθειες, φαγητό, πολιτισμικά «δάνεια», όπως, π.χ., η μουσική.

Η εθνική ανασφάλεια και οι σχέσεις αγάπης – μίσους με τη Δύση. (Καλύβας)

Η εθνική ανασφάλεια και η έλλειψη αυτοπεποίθησης γίνεται ακόμη πιο εμφανής όταν εκφράσεις μικρομεγαλισμού και υποτίμησης των άλλων («οι ‘’ξενέρωτοι’’ ξένοι» ή «όταν εμείς χτίζαμε Παρθενώνες…») διαδέχονται ακριβώς αντίθετου τύπου εκφράσεις («δεν αξίζουμε τίποτα… αυτή είναι η Ελλάδα»), για να καταλήξουν εν τέλει στο συμπέρασμα «για τα καταχθόνια σχέδια των εχθρών της Ελλάδος», καθώς και για το γεγονός «ότι οι ‘’άλλοι’’ φταίνε για τα δεινά μας». Παράλληλα, συντηρείται μια ιδιότυπη σχέση αγάπης – μίσους με τη Δύση, στην οποία «προσβλέπουμε» μεν, χωρίς να θέλουμε να μας «καθορίζει» όμως.

Οι τρεις εθνικές επιρροές. (Καστοριάδης)

Ο Έλληνας μεγαλώνει παράλληλα με τρεις «εθνικές» επιρροές, που η μια ταλαιπωρεί και εμποδίζει, αντί να ενισχύει, την άλλη: η αρχαιοελληνική επιρροή ταυτισμένη με την ελευθερία και την υπερηφάνεια για το παρελθόν, η βυζαντινή επιρροή, ταυτισμένη με το δόγμα και τους τύπους, η νεότερη επιρροή, ταυτισμένη με τις σχετικά πρόσφατες παραδόσεις και συνήθειες, τα πιο σύγχρονα – τεχνολογικά πρότυπα ζωής και ένα χωρίς μέθοδο δυναμισμό.

Βρισκόμαστε σε νηπιακή ηλικία. (Φάρος)

Επιλέγουμε με βάση την επιθυμία μας, αλλά δεν προβλέπουμε, ούτε δεχόμαστε τις συνέπειες των επιλογών μας. Βρισκόμαστε σε νηπιακή ηλικία, γι’ αυτό και διαλέγουμε «πατερναλιστικές» εξουσίες, αφού δεν αναλαμβάνουμε την ευθύνη των πράξεων μας και επιδιώκουμε έναν πατέρα-ηγέτη να μας οδηγήσει.

Κοινωνία χαμηλής εμπιστοσύνης. (Σκάλκος)

Σε όλες τις σχετικές μετρήσεις του κοινωνικού κεφαλαίου, η Ελλάδα καταλαμβάνει πάντοτε μία από τις τελευταίες θέσεις, είτε πρόκειται για τη συμμετοχή σε ομάδες, είτε για την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, είτε για τη διαπροσωπική εμπιστοσύνη, σύμφωνα με World Value Survey.

Ε. Τι Πιστεύουν οι Έλληνες (2020)

«Είναι μια κοινωνία που αφήνει πίσω της μια τραυματική δεκαετία και πορεύεται με τις αντιφάσεις και τους κοινούς τόπους της, με τη συνύπαρξη παράδοσης και νεωτερικότητας, ρεαλισμού και ανορθολογισμού, αισιόδοξη και ανήσυχη, με λιγότερες αυταπάτες για το μέλλον της».

Θωμάς Γεράκης

(Σχολιασμός Έρευνας «διαΝΕΟσις»: Τι Πιστεύουν οι Έλληνες, 2020)

Ενδεικτικά είναι τα συμπεράσματα από την πιο πρόσφατη έρευνα της «διαΝΕΟσις» (2021) για το τί πιστεύουν οι Έλληνες σήμερα:

Θετικοί στα Δικαιώματα των Γυναικών

(αλλά και η γυναίκα θα πρέπει να βάζει σε προτεραιότητα την οικογένεια)

Μεγαλύτερο Πρόβλημα το Δημογραφικό

(αλλά δεν κάνουμε παιδιά – δικαιολογημένα ίσως)

Αξίες:

1.       Δικαιοσύνη: 55,7

2.       Ελευθερία: 38,5

3.       Αξιοκρατία: 27,7

Σημασία για να πετύχεις στη ζωή:

Ικανότητες: 22,1

Πολιτικό μέσον: 18,1

Γνώσεις/Εκπαίδευση: 15,1

Κατά του γάμου ομόφυλων ζευγαριών: 55,4

Κατά της τεκνοθεσίας ομόφυλων ζευγαριών: 74,1

Έλληνες γεννιέσαι: 54,2

Έλληνας γίνεσαι: 39,3

82,8 πιστεύει στο Θεό

54,2 πιστεύω στο μάτι

14,6 πιστεύει στα ζώδια

(κάθετα και οριζόντια)

Φιλελευθερισμός – Σοσιαλισμός : Ισοπαλία.

Το 43% δεν εμπιστεύεται την πολιτική

Πιο συμπαθής χώρα: Ρωσία (με πτωτικές τάσεις)

Σταθερά πλειοψηφική (και ανοδική) η αποδοχή της Ε.Ε. (περί το 70%)

Μεταναστευτικό:

Παραμονή / Ενσωμάτωση: 20%

Περιορισμός ή Προώθηση: 80%

Εμπιστοσύνη σε Θεσμούς:

Δικαιοσύνη (με πτωτικές τάσεις)

Εκκλησία (με πτωτικές τάσεις)

Στρατός (σταθερά)

ΣΤ. Μεσογειακό Μοντέλο Καπιταλισμού

Κατά τον Bruno Amable, ανήκουμε στο λεγόμενο «Μεσογειακό Μοντέλο Καπιταλισμού», με κύρια χαρακτηριστικά:

Δυϊσμός στην αγορά εργασίας (υψηλή προστασία της απασχόλησης στις μεγάλες επιχειρήσεις)

Ελάχιστη έως ανύπαρκτη προστασία στις υπόλοιπες αγορές εργασίας

Χαμηλές δημόσιες δαπάνες για την παιδεία, μέτρια κοινωνική πρόνοια

(οι δαπάνες κατευθύνονται κύρια στην καταπολέμηση της φτώχειας και τις συντάξεις)

Συγκεντρωτικός και όχι πλήρως ανεπτυγμένος χρηματοπιστωτικός τομέας

Αγορές προϊόντων όπου παρεμβαίνει το κράτος και ο ανταγωνισμός αφορά κυρίως τις τιμές και όχι την ποιότητα των προϊόντων.

Ο Αντώνης Ζαΐρης είναι επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Νεάπολης – Πάφος και αναπληρωτής Αντιπρόεδρος του ΣΕΛΠΕ.

Ο Γιώργος Σταμάτης είναι Σύμβουλος Ανάπτυξης Επιχειρήσεων, οργανωσιακός Coach Gestalt και συγγραφέας.

Read Previous

Το Bolero κι ένα άνθος, αφημένο στον Μπάτη…

Read Next

Ο υπόλοιπος πλανήτης μισεί την Δύση κι ο λόγος είναι πολύ απλός